TÜRK CUMHURİYETLERİ İLE İLİŞKİLERİMİZE EKONOMİK

TÜRK CUMHUR

AÇIDAN B

İYETLERİ İLE İLİŞKİLERİMİZE EKONOMİKİR YAKLAŞIM

Mehmet ALAGÖZ

*

Sinem YAPAR

**

Ramazan UÇTU

***

ÖZET

1992 y

dil, kültür ve co

i

ekonomik ili

gerçekle

Cumhuriyetleri aras

ılında bağımsızlıklarına kavuşan Türk Cumhuriyetleri ile aramızdaki ortak değerler (din,ğrafi yakınlık) nedeniyle bağımsızlıklarının ilk günlerinden itibaren başlayanşbirliği, bir takım olayların etkisiyle değişen bir hızla devam etmektedir. Bu ilişkilerden biri olanşkiler; dış ticaret, müteahhitlik, yatırım, bankacılık, finans ve diğer alanlardaşmektedir. Ancak bu ilişkiler yeterli seviyeye ulaşamamıştır. Türkiye ile Türkında gerçekleşen ekonomik ilişkilerde daha kalıcı adımlar atılması için bazı

yap

ısal düzenlemelere gidilmesi ve bir takım önlemler alınması gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler:

Türk Cumhuriyetleri, Ekonomik İlişkiler

ABSTRACT

Because of the common values with the Turkish Republics, took their in dependency in

1992, our cooperation has been countinuing with a changable speed under the effects of some

events , since the first days of their in dependency. Economic relations, one of these relations, are

on foreign trade, contractory, investment, finance and some other areas. However, these relations

are still not in satisfactory level. In order to achive have more permanent economic relations

between Turkey and Turkish Republics, there should be some structural changes and some

precautions should be taken.

Keywords:

Turkish Republics, Economic Relations

1. Giri

ş

1992 y

Cumhuriyetleri’ni ilk tan

sahip olmalar

ve ayr

devam ettirmektedir. Bundan dolay

bakmamaktad

çabas

co

i

Türkiye’de ya

ılında SSCB’nin dağılmasının ardından bağımsızlıklarına kavuşan Türkıyan ülke Türkiye olmuştur. Zengin doğal kaynaklaraı nedeniyle bir çok ülkenin gözü Türk Cumhuriyetleri üzerindedirıca Rusya hala bu Cumhuriyetleri egemenliği altında görme eğiliminiı, diğer ülkelerle ilişki kurmasına pek sıcakır. Merkeziyetçi sistemden serbest piyasa ekonomisine geçmeı içinde olan Türk Cumhuriyetleri ile Türkiye arasındaki ortak değerler veğrafi yakınlık nedeniyle bağımsızlıklarının ilk günlerinden itibaren başlayanşbirliği, dünyada yaşanan konjonktürel dalgalanmalara rağmen (Rusya Krizi,şanan krizler), değişen ve gelişen bir hızla devam etmektedir.

*

Yrd. Doç. Dr., Selçuk Üniversitesi Karaman İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

**

Arş. Gör., Selçuk Üniversitesi Karaman İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

***

Arş. Gör., Selçuk Üniversitesi Karaman İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

60

2. Türk Cumhuriyetleri’nin Genel Ekonomik Durumu

Avrasya jeopolitik hatt

denizinden Bat

ideolojinin çökü

ında fiziki ve ideolojik hakimiyetini kuran ve Japonı Almanya sınırlarına kadar uzanan merkezi plancı ekonomikşe geçmesi, Türk Cumhuriyetleri’nin de içinde yer aldığı

SSCB’nin 1991 y

Cumhuriyetler gibi, Türk Cumhuriyetleri de ba

ılında çökmesi ile sonuçlanmıştır. Bu çöküşle birlikte, diğerğımsızlıklarını kazanarak planlı

ekonomik sistemden piyasa mekanizmas

ba

da

planl

dönü

yo

sisteminin önemli ölçüde devam etmesi, bu ülkelerin Rusya’ya ba

k

Federasyonu’na merkezi bir konum sa

Rusya’ya ba

kar

ekonomik ili

ına geçme ve dış dünya ile ekonomikğlar kurma arayışına girmişlerdir (DPT,2000:1). Böylece Sovyetler Birliği’ninğılması ile birlikte bağımsızlıklarını kazanan Türk Cumhuriyetleri, merkeziı ekonomik sistemden piyasa mekanizmasına geçme hususunda ekonomikşüm programları başlatmışlardır. Bu süreçte, klasik üretim yapısı(emeğiğun kullanan) dayanan ve buna bağlı olarak da klasik arz ve tedarikğımlılıklarınınısmen devamına yol açmıştır. Eski SSCB ulaştırma yapısının Rusyağlaması, Türk Cumhuriyetleri’ninğımlılıklarındaki devamlılığın önemli bir diğer nedeni olarakşımıza çıkmaktadır. Rusya Federasyonu ile Türk Cumhuriyetleri arasındakişkilerin yıldan yıla azalan bir trend izlemesine rağmen, hala ağırlığını

korudu

uyum sa

ba

çevresindeki ülkelerin daha sonra da Rusya ile ekonomik ili

ülkelerin ekonomilerini çok büyük oranda etkilenmi

Cumhuriyetleri’nin borçlanma imkanlar

artt

etkilenmesine neden olmu

merkezi planl

kalm

yakla

aleyhine bozulmas

takas sisteminin ortaya ç

Cumhuriyetlerde önemli sorunlara yol açm

Ba

ğu görülmektedir. Bu durum, ülke ekonomilerin global ekonomilereğlama hızının artmasıyla birlikte Rusya Federasyonu’na olan ekonomikğımlılıkları azalması beklenmektedir. Rusya finansal krizi; öncelikleşkisi olan diğerştir. Ancak özellikle Türkını daraltarak borçlanma maliyetleriniırmış, dolayısıyla söz konusu ülkelerin ekonomilerini olumsuz yöndeştur (Bilgin,2002:1). Bunun sonucunda bu ülkeler,ı ekonomiden piyasa ekonomisine geçiş sürecinde sıkışıpışlardır. Piyasa ekonomisine geçme çerçevesinde fiyatların dünya fiyatlarınaştırılması, eski ticaret kalıplarını yıkmış ve ödemeler sisteminin ülkeına neden olmuştur. Üretim düşüşü ve ticaretin azalması,ıkması, para sisteminin başıboşluğa dönüşmesi, buıştır (Karluk,1999:627).ğımsızlık sonrasında Türk Cumhuriyetleri’ndeki ekonomik yapıyı

inceledi

getirdi

ba

ve tar

geçirememi

Özellikle enerji potansiyellerinin uluslararas

Federasyonu’na ba

etmelerini daha da zorla

enerjinin uluslararas

için gerekli olan k

yönetici s

kar

ğimizde karşımıza çarpıcı gelişmeler çıkmaktadır. Siyasi bağımsızlığınği coşku, Türk Cumhuriyetleri’nde kısa bir süre içinde yerini ekonomikğımsızlığın elde edilmesi çabasına bırakmıştır. Ancak bu ülkeler, büyük enerjiımsal üretim potansiyeline sahip olmalarına rağmen bu potansiyeli hayataş ve böylece serbest piyasa ekonomisine geçişleri de yavaşlamıştır.ı piyasalara nakli konusunda Rusyağımlılıklarının devam etmesi, ekonomik bağımsızlığını eldeştırmaktadır(Turan, Özdemir,2002:1). Ayrıca gerekı piyasalara taşınması gerekse de tarımsal üretimi artırmakısa ve orta vadede başta finansman olmak üzere, teknoloji,ınıf, kalifiye iş gücü gibi ihtiyaçları karşılamada sorunlarlaşılaşmaları ekonomik bağımsızlıklarını elde etme sürecini etkilemektedir.

Türk Cumhuriyetleri

61

İle İlişkilerimize Ekonomik Açıdan Bir Yaklaşım

Türk Cumhuriyetleri bugünkü üretim imkanlar

imkanlara sahip olduklar

yan

ihtiyac

olarak tüketim mallar

Cumhuriyetlerin ekonomik s

Federasyonu’na olan ba

kazanmalar

edememi

Be

k

ı dikkate alındığında, büyükı ham petrol, doğal gaz, endüstriyel hammaddelerında sınırlı sayıda sanayi ürünleri ihraç edebilecek durumdadırlar. İthal etmekında oldukları ürünler ise başta temel besin maddeleri olmak üzere genelıdır (Akdiş,2002:1). Zengin kaynaklara sahip buıkıntılarının arkasındaki temel etmen Rusyağımlılıklarıdır. Siyasi bağımsızlıklarını 13 yıl önceına rağmen, ekonomik bağımsızlıklarını tam olarak eldeşlerdir.ş Türk Cumhuriyeti ile Türkiye’nin temel göstergeleri aşağıdaki tablodaıyaslanmıştır.

Tablo 1.

Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri’nin Temel Göstergeleri (1999)

Ba

göstergeler

Yüzölçümü

Km2

780.000 2.724.900 199.900 491.200 86.600 448.900 3.951.500

Nüfus

Milyon

65 14.8 4.9 5.4 7.8 24.9 57.8

GSMH

Milyar $

201 17.3 1.4 3.2 4.2 18.4 44.5

şlıcaTürkiye Kazakistan Kırgızistan Türkmenistan Azerbaycan Özbekistan Toplam

İ

Milyon $

27 9.139 504 1.143 1.745 2.300 14.831

hracat

İ

Milyon $

41 5.052 554 1.382 1.172 2.600 10.462

D

hacmi

Milyon $

68 14.739 1.051 2.621 2.778 4.155 25.344

Toplam d

thalatış ticaretış

borç Milyar

$

114 7.5 0.9 2 1 3.1 14.5

Kaynak:

Fatih Turan, Atakan Özdemir, “Türkiye-Türk Cumhuriyetleri Ticari ve Ekonomik

İ

htm, 14.12.2002.

lişkileri Hakkında Değerlendirme”, http://foreigntrade.gov.tr/ead/dtdergi/ocakozel2002/fatih.

Mevcut durumda, ekonomik büyüklükler aç

verilerinin (yüzölçümü hariç), Türk Cumhuriyetleri’nin toplam verilerinden çok

daha büyük de

Türk Cumhuriyetleri’nin toplam 44.5 milyar dolar olan GSMH’s

GSMH’s

kar

milyon dolar iken Türkiye’nin 68 milyon dolard

toplam d

küçüktür.

ısından Türkiye’nin tümğerlere sahip olduğu Tablo 1’de görülmektedir. 1999 yılı itibariyle,ı, Türkiye’ninından yaklaşık beş kat daha küçüktür. Ülkelerin dış ticaret hacimlerişılaştırıldığında; Türk Cumhuriyetleri’nin toplam dış ticaret hacmi 25.3ır. Türk Cumhuriyetleri’ninış borç miktarları da Türkiye’nin dış borç miktarından oldukça

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

62

3. Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri Aras

Bu

ındaki Ekonomik İlişkiler veİlişkilerin Sektörel Bazda Değerlendirilmesi

Türkiye, Sovyetler Birli

Türk Cumhuriyetleri’ni ilk tan

kültür ba

yaratmaktad

oldu

art

Cumhuriyetleri ile çok yönlü ve özel ekonomik ili

kayr

kurmu

haberle

ve hava ula

istasyonlar

sa

i

anla

bakabilmek için sektörel bazda bir inceleme yapmak yerinde olacakt

sektörler, d

yat

ği’nin dağılmasından sonra bağımsızlıklarını kazananıyan ülke olmuştur. Aramızdaki din, dil, ırk veğları, bu ülkelerle ilişkilerimizin geliştirilmesi için uygun bir ortamır. Türkiye’nin teknik bilgi birikimi ve sanayileşme yolunda sahipğu deneyimler de bu ülkeler için Türkiye ile işbirliğinin öneminiırmaktadır. Türkiye, bağımsızlıklarını kazanmalarından sonra Türkşkiler(ikili ticari anlaşmalar,ılan ülke uygulamaları, gümrük muafiyetleri, vergi muafiyetleri, vb.)ştur. Ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesinde ulaştırma veşmenin önemi nedeniyle, bu alanlarda işbirliğine öncelik verilerek karaşım anlaşmaları yapılmıştır. Kurulan telefon santralleri ve yer uyduı ile bu ülkelerin dünya ile haberleşmeleri Türkiye üzerindenğlanmıştır. Bu arada petrol, doğalgaz ve maden cevherlerinin çıkarımı,şletilmesi ve ulaşımı ile enerji, tarım ve hizmet kesimlerinde ortak yatırım içinşmalar yapılmıştır (Seyidoğlu, 1999a:284-285). Bu ilişkilere daha yakındanır. Buış ticaret, müteahhitlik hizmetleri, bankacılık ve finans sektörü,ırımlar, sanayi ve tarım sektörü, ulaştırma, iletişim ve enerji sektörüdür.

3.1. D

ış Ticaret Sektörü

Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri ile ticari ili

hacimlerinin bu ülkelerin ba

de

hammadde ithalat

görülmektedir (Kabasakal,2001:53-54). Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri’ne

yapt

tabloda görülmektedir.

şkilerine bakıldığında, ticaretğımsızlıklarını takiben giderek artan yüksekğerlere ulaştığı, Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri’nden daha ziyadeı yaptığı ve bu ülkelere mamul maddeler ihraç ettiğiığı ihracat ve bu Cumhuriyetlerden yaptığı ithalat yıllar itibariyle aşağıdaki

Tablo 2:

Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri’ne İhracatı (Milyon $)

Ülkeler 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

Azerbaycan 94.02 68.21 132.12 161.14 239.22 319.80 327.16 248.05 239.73

Kazakistan 13.72 67.85 106.58 150.77 163.32 210.58 214.30 96.59 116.14

K

Özbekistan 36.62 213.53 131.80 138.54 229.85 210.59 156.18 99.13 82.12

Türkmenistan 7.28 83.88 84.15 56.28 127.12 117.53 95.81 106.62 119.45

Toplam 153.45 450.51 469.50 545.08 806.59 907.93 834.96 573.58 567.72

ırgızistan 1.81 17.04 14.85 38.15 47.08 48.43 41.51 23.19 20.28

Kaynak:

Öner Kabasakal, “Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri İle Ekonomik ve Ticari

İ

lişkileri, Avrasya Etüdleri 20, Özel Sayı, Yaz-2001, s.54

Türk Cumhuriyetleri

63

İle İlişkilerimize Ekonomik Açıdan Bir Yaklaşım

Tablo 3.

Türkiye’nin Türk Cumhuriyetlerinden İthalatı (Milyon $)

1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

Azerbaycan 25.46 33.93 8.88 21.77 38.23 58.17 50.34 44.00 95.60

Kazakistan 8.78 43.74 32.30 86.63 93.69 164.90 253.56 295.91 346.34

K

Özbekistan 20.26 31.93 78.59 61.52 56.47 94.61 96.20 47.47 85.79

Türkmenistan 17.97 76.89 65.55 111.82 99.89 72.60 41.99 67.02 97.80

Toplam 73.81 189.96 188.97 287.25 294.15 397.73 448.96 457.17 627.84

ırgızistan 1.34 3.47 3.65 5.51 5.87 7.45 6.77 2.77 2.31

Kaynak:

Öner Kabasakal, “Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri İle Ekonomik ve Ticari

İ

lişkileri, Avrasya Etüdleri 20, Özel Sayı, Yaz-2001, s.55

Toplam olarak Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri’ne 1992 y

milyon dolar olan ihracat

gerçekle

ılında 153.45ı, 2000 yılında 567.72 milyon dolar olarakşmiştir. Aynı şekilde Türkiye’nin 1992 yılında bu ülkelerden yaptığı

73.81 milyon dolarl

Toplam hacim olarak 1992 y

1195.56 milyon dolara yükselmi

y

ç

mineral madde ve adi metal ithal etmektedir. Türkiye’nin Türk

Cumhuriyetleri’ne ihracat

1997 y

azal

Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri’ne ihracat

Krizinin etkileri olarak aç

yeterince te

al

ık ithalat, 2000 yılında 627.84 milyon dolara çıkmıştır.ılında 227.26 milyon dolar olan ticaret 2000 yılındaştir. Tablo 2 ve 3’ten görüleceği gibi ilk kez 2000ılında Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri’nden yaptığı ithalat ihracatın üzerineıkmıştır. Bu durum daha ziyade Türkiye ile Kazakistan arasındaki dış ticaretığından kaynaklanmaktadır. Türkiye Kazakistan’dan önemli miktarlardaının 1992 yılından itibaren büyük artışlar göstererek,ılında 907.93 milyon dolara ulaştığı, ancak 1997 yılından itibaren büyükış göstererek 2000 yılında 567.72 milyon dolara indiği görülmektedir.ındaki bu gerileme bir ölçüde Asyaıklanabilirse de Türkiye’nin bu ülkelere ihracatınınşvik edilmediği kabul edilmeli ve buna göre gereken önlemlerınmalıdır.

Tablo 4.

Türk Cumhuriyetleri’ne İhracatımızın Ülkelere Göre Dağılımı

(Yüzde Pay)

1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

Azerbaycan 55.3 30.8 15.1 29.6 32.1 35.2 39.2 43.2 40.5

Kazakistan 10.4 15.1 30.6 27.7 22.0 23.2 25.7 16.8 20.5

K

Özbekistan 29.3 47.4 15.0 25.4 30.8 23.2 18.7 17.3 14.4

Türkmenistan 3.9 18.6 19.6 10.3 8.8 12.9 11.5 18.6 21.0

Toplam 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

ırgızistan 1.0 3.8 3.9 7.0 6.3 5.5 5.0 4.0 3.6

Kaynak:

Ekonomik

/ocakozel2002/fatih.htm, 14.12.2002

TURAN Fatih, ÖZDEMİR Atakan, “Türkiye-Türk Cumhuriyetleri Ticari veİlişkileri Hakkında Değerlendirme”, http://foreigntrade.gov.tr/ead/dtdergi

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

64

Tablo 5.

Türk Cumhuriyetleri’nden İthalatımızın Ülkelere Göre Dağılımı

(Yüzde Pay)

1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

Azerbaycan 39.3 17.9 4.7 7.6 12.9 14.6 11.2 9.6 15.2

Kazakistan 11.8 23.0 17.0 30.2 33.1 41.4 56.5 64.7 55.2

K

Özbekistan 23.6 16.8 41.5 21.4 19.1 23.7 21.4 10.4 13.7

Türkmenistan 23.7 40.5 34.6 38.9 33.0 18.4 9.4 14.7 15.6

Toplam 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

ırgızistan 1.6 1.8 2.3 1.9 1.9 1.9 1.5 0.6 0.4

Kaynak:

Ekonomik

/ocakozel2002/fatih.htm, 14.12.2002

TURAN Fatih, ÖZDEMİR Atakan, “Türkiye-Türk Cumhuriyetleri Ticari veİlişkileri Hakkında Değerlendirme”, http://foreigntrade.gov.tr/ead/dtdergi

Yukar

ihracat

döneminde bu ülkelere yap

Azerbaycan, en az pay

ayn

alt s

s

kimyaca saf sakaroz, margarin, elektrik enerjisi, yumurta, telekomünikasyon

cihazlar

makinelerdir.

ithal etti

hububat, ham deri-postlar, alüminyum, inorganik kimyasallar, pamuk, makineler

ve çinko yer almaktad

2002 ).

Bütün bu rakamlar aram

rakamlar de

zengin kaynaklara sahip olmalar

ıda yer alan tablo 4 ve 5’ten Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri’ne olanı ve bu ülkelerden ithalatı oransal olarak incelendiğinde, 1992-2000ılan ihracatımızda en çok payı alan ülkeninı alan ülkenin ise Kırgızistan olduğu görülmektedir. Yineı dönemde ithalatımızda ise Kazakistan ilk sırada yer alırken, Kırgızistan enırada yer almaktadır. Türk Cumhuriyetleri arasında ihracatımız açısından ilkırada yer alan Azerbaycan’a en fazla ihraç ettiğimiz maddeler, buğday unu,ı, bitkisel yağlar, alıcı ihtiva eden vericiler, sabunlar ve hububat öğütenİthalatımız açısından ilk sırada yer alan Kazakistan’dan ise en çokğimiz maddeler arasında demir-çelik ürünleri, bakır, petrol yağları,ır (http://ekutup.dptgovtr/turk/cumh/oik.528.pdf,ızdaki ticaret potansiyelini tam olarak yansıtanğildir. Halen bu ülkelerde kişi başına gelirin çok düşük olması, çokına karşın, kaynaklarını işletememiş olmaları

bunun en büyük nedenleridir. Bu ülkelerdeki gelir art

ticaretimizin de önemli ölçülerde artaca

ekonomilerimiz aras

geli

1999b:175).

ışları ile birlikte,ğını bekleyebiliriz. Ayrıcaındaki tamamlayıcılık niteliği de ekonomik ilişkilerinşmesine uygun ortam hazırlayan önemli nedenlerden birisidir(Seyidoğlu,

3.2. Yat

ırımlar ve Müteahhitlik Sektörü

Türk Cumhuriyetleri kapal

ekonomisine geçmeleriyle birlikte, d

Türk firmalar

Türk Cumhuriyetleri’nde önemli yat

s

enerji, g

mobilya, ayakkab

yakla

ı ekonomik sistemden kurtulup, serbest pazarış yatırımları da kabul etmeye başlamışlardır.ı da doğrudan dış yatırımlarda bulunarak veya ortaklıklar yoluylaırımlar yapmışlardır. Halen Azerbaycan’daınai tesis inşaası, sınai yatırımlar, petro-kimya, telekomünikasyon, ulaştırma,ıda, pazarlama, konfeksiyon, inşaat malzemeleri, mutfak eşyaları,ı, sıhhi tesisat ve imalat sanayi dallarında faaliyet gösterenşık 1200 Türk Firması vardır. Kazakistan’da ise yaklaşık 150 Türk firması,

Türk Cumhuriyetleri

65

İle İlişkilerimize Ekonomik Açıdan Bir Yaklaşım

otel, i

tu

göstermektedir. K

firmas

otoyol, hava alan

hizmetlerinde faaliyet göstermektedirler. Firma say

Türkiye, yat

(Kabasakal,2001:41).

Türkiye, 1973 ortalar

enflasyon döneminden sonra müteahhitlik ve dan

önce Orta Do

olmak üzere Sovyetler Birli

sonra bu Türk müteahhitlik ve dan

yat

1999b:175). Nitekim, 1990-1999 döneminde Türk firmalar

üstlendikleri müteahhitlik i

ş merkezi, konut, hastane gibi tesislerin inşaatı, telekomünikasyon, gıda,ğla, demir çelik, bakır, tekstil ve petrol sanayi konularında faaliyetırgızistan’da yine benzer konularda faaliyet gösteren 200 Türkı bulunmaktadır. Özbekistan’da Türk yatırımcıları telekomünikasyon,ı, otel ve fabrika yapımı gibi daha ziyade müteahhitlikısı ısından birinci sırayı alanırım tutarı ve iş hacminde aynı başarıyı gösterememiştirında Petrol Krizinin yol açtığı ekonomik duraklama veışmanlık hizmetleri alanındağu ve Kuzey Afrika ülkelerine, sonra da Rusya ve Ukrayna baştağine açılmıştır. Sovyetler Birliğinin dağılmasındanışmanlık firmaları Türk Cumhuriyetleri’ne deırımları arttı ve bu ülkelerde önemli projelerin yapımını üstlendiler(Seyidoğlu,ının yurt dışındanşleri 18.3 milyar dolar olup, bu miktarın %36’sı

Rusya’dan, %22’si de Türk Cumhuriyetleri’nden al

döneminde Türkiye Müteahhitler Birli

(TMB/UMB) üyesi firmalar

da

%15’i endüstriyel tesislere (1980’lerde %3 idi), %15’i i

binalara, %5’i otellere, %4’ü petro-kimya tesislerine %3’ü de enerji santrallerine

aittir. Di

müteahhitlik hizmetlerinin tutar

dolarl

üyesi firmalar

milyar dolarl

kat

edilmektedir. Türk firmalar

ınmıştır. 1990-1999ği/ Uluslararası Müteahhitler Birliğiın üstlendikleri projelerin alt sektörler itibari ileğılımı ise; %28 konut yatırımlarına (bu oran 1980-1989 döneminde %44 idi),ş merkezi ve idariğer taraftan 1999 yılı sonuna kadar tüm Türk firmalarının almış olduğuı 50 milyar dolar olup, bunun %31.1 milyarık kısmı TMB/UMB üyesi firmalar tarafından üstlenilmiştir. TMB/UMBın Türk Cumhuriyetleri’nden 1990-1999 döneminde elde ettiği 3.7ık müteahhitlik hizmetlerine diğer firmaların katkıları da hesabaıldığında (yaklaşık) %40 fazlası ile bu miktarın 4 milyar doları aştığı tahminının tekstil ve gıda sanayi gibi diğer sahalara yapmış

oldu

Cumhuriyetleri’nde yapm

dolar

Gelecekte müteahhitlik hizmetleri alan

ortaya ç

Cumhuriyetleri’nde mevcut binalar, tesisler, yollar vs. komünizm zaman

kalmas

ğu yatırımlar da hesaba katıldığında Türk iş aleminin Türkış olduğu toplam iş hacmi ile yatırım tutarının 6 milyarı aştığı bilinmektedir (Çarıı,2001:289).ında bu ülkelerde daha büyük bir talepıkacağı muhakkaktır. Bunun temel nedeni ise, eski Sovyetındanı ve bunların büyük bir çoğunluğu eskimiş, aşınmış ve onarım görmemiş

ve hatta önemli bir k

bunlara, bir de artan nüfus ve kentle

gibi ihtiyaçlar

hizmetlerine olan talebin boyutlar

firmalar

sa

aras

döviz kazand

ısmı da kullanılmaz duruma gelmiş olmasıdır. Bütünşmenin yol açtığı konut, hastane, yol, vs.ı ekleyecek olursak, önümüzdeki yüzyılda müteahhitlikı daha iyi anlaşılacaktır. Türk müteahhitlikı kullandıkları malzeme ve işçilerin önemli bölümünü Türkiye’denğlamaktadırlar. Dolayısıyla bu hizmetlerin teşvik edilmesi, hem ülkelerimizındaki yakınlaşmaya katkı sağlayacak, hem de ülkeye önemli bir ölçüdeıracaktır (Seyidoğlu, 1999b:175).

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

66

3.3. Bankac

ılık ve Finans Sektörü

Bankac

bölgede

Türk Eximbank’

ılık ve finansman ilişkilerimize bakıldığında, ülkemiz bankalarınınşubeler açtığını, bazı bankaların KOBİ Yatırım Kredileri verdiğini,ın bölgeye yönelik kredi, garanti ve sigorta programları

uygulad

ili

ve geri dönü

yeni bir kredi finansman stratejisinin geli

Türk Cumhuriyetleri’ne yönelik ihracat ve yat

Eximbank kredileri ile desteklenmi

üstlenilen müteahhitlik projelerinde ciddi bir art

deste

tercihi bak

firmalar

2002: 1).

Türkiye, Türk Cumhuriyetleri’nin ba

yakalanm

yapt

yakla

%88’i (1.8 milyar dolar) Türk Cumhuriyetleri’ne tahsis edilmi

2000 döneminde sadece Türk Eximbank taraf

(vadesi gelip de ödenmeyen borç taksitleri dahil) yakla

Türkiye’den ithalat (mal) kredisi ve proje kredisi aç

ise %75.7 si (853 milyon dolar) kulland

Türkiye’den mal ithalat

gelen k

%66’s

(Çar

Türk Eximbank, Mart 2000 itibariyle, Türkmenistan’a 163.26 milyon dolar

tutar

ığı ve TİKA’nın desteklediği projeler bulunmaktadır. Kredi-finansşkilerinin en önemli sac ayağını teşkil eden Eximbank kredileri’nin işleyişindeşünde bazı problemler yaşandığı görülmekte olup, bölgeye yönelikştirilmesi gerekmektedir (DPT,2000:1).ırım faaliyetleri ilk yıllardaş ve bu dönemde gerek ihracatımızda, gerekış görülmüştür. Ancak, krediğinin azalmasıyla birlikte bu olumlu süreç hızla tersine dönmüş, finansmanımından Batılı ve Uzak Doğulu firmalar ile rekabet şansı olmayanımız yavaş yavaş pazardan çekilmeye başlamışlardır (Turan, Özdemir,ğımsızlığına çok hazırlıksızıştır. Buna rağmen Türkiye’nin kardeş ülkelerin kalkınmaları içinığı katkılar küçümsenmeyecek düzeydedir. Türkiye 1992-1998 dönemindeşık 2 milyar dolarlık dış yardım ve kredi sağlamış olup, bu yardımlarınştir. 1992-Martından, Türk Cumhuriyetleri’neşık 1.2 milyar dolarlıkılmıştır. Bu 1.2 milyar dolarınırılmıştır. Mal kredisi kardeş ülkelerinı için kullandırılmış olup, açılan bu kredilerin vadesiısmının 50.4 milyon doları geri ödenememiştir. Bu ödenmeyen meblağını (Nahçivan’ın 21.5 milyon dolarlık borcu dahil) Azerbaycan’a aittirıı,2001:287-288).ında kredi açmıştır. Kredilerin 88.26 milyon doları proje, 75 milyon doları

da mal kredisidir. Proje kredilerinin 29.35 milyon dolar ile %33.25 ve mal

kredilerinin 74.99 milyon dolar ile %99.99'u kulland

ödemesinde ortaya ç

(http://www.deik.org.tr/bultenler/200261892647turkmenistan-ulkebulteniekim2000.

pdf).

Özbekistan, Orta Asya ülkeleri aras

ülkedir.

yönünde

Özbekistan'a 125 milyon dolar ihracat kredisi, 250 milyon dolar

olmak üzere toplam 375 milyon dolarl

bir bölümü kulland

/20031215103333ozbekistan-aralik2003.pdf).

Türk Eximbank Kazakistan'a 55.7 milyon dolarl

184 milyon dolarl

dolarl

ırılmıştır. Kredilerin geriıkan sorunlar yeni projelerin finansmanını zorlaştırmaktadırında kredi borçlarını düzenli ödeyen tekİki ülke arasında Türk Eximbank'ının Özbekistan'a kredi vermesiİyi Niyet Protokolü 1992 yılında imzalanmıştır. 1999 yılı sonu itibariyleı da proje kredisiık kredi açılmıştır. Bu kredilerin önemliırılmıştır (http://www.deik.org.tr/bultenlerık kısmı ticaret finansmanı,ık kısmı da yatırım projelerine yönelik toplam 240 milyonık kredi açmıştır. Bu kredinin ticari kısmından 40 milyon doları, yatırım

Türk Cumhuriyetleri

67

İle İlişkilerimize Ekonomik Açıdan Bir Yaklaşım

k

milyon dolara ula

2003521155436kazakistan-mayis2003.pdf).

Haziran 1993’te Türk Eximbank ve K

ısmından ise 173 milyon doları kullanılmıştır. Toplamda kullanılan rakam 213şmıştır (http://www.deik.org.tr/bultenler/ırgız Cumhuriyeti Merkez Bankası

aras

kredinin 28.73 milyon dolarl

proje kredisi olarak belirlenmi

miktar

milyon dolara indirilmi

ında 75 milyon dolarlık bir kredi anlaşması imzalanmıştır. Söz konusuık kısmı mal ihracatı, 46.28 milyon dolarlık kısmı iseştir. Daha sonra yapılan değişiklik ile toplam krediı azaltılmış ve proje kısmı 12.37 milyon dolara, ihracat kredisi ise 35.76ştir. Bu kredi çerçevesinde bu güne kadar finansmanı

sa

fabrikas

telekomünikasyon sistemleri, otobüs, minibüs, araba ve haberle

ğlanan projeler şunlardır: bir otel, bir trafo merkezi inşası, zirai ilaçlar, kürkı için kimyasal madde, mobilya fabrikası makineleri, ekmek fırınları,şme cihazları

ihracat

milyon dolarl

ıdır. Türkiye tarafından ayrıca Kırgız Cumhuriyeti’ne 1993 yılında 10.8ık bir buğday kredisi kullandırılmıştır. Kırgızistan’a yapılan ihracat,

İ

Eximbank’

Azerbaycan için %23, Kazakistan için %22 ve Türkmenistan için %15’tir.

Bugüne kadar dört defa kredi borç ertelemesi yap

yap

1998’de borç erteleme anla

borç erteleme anla

gitmesi ve d

anla

200415105022kirgizistan-ekim2003.pdf).

1992 y

taahhüt edilmi

21.4.1993) ve 150 milyon dolar

olarak belirlenmi

ödenmesi, 74,82 milyon dolarl

verilmi

Azerbaycan hükümeti taraf

Türkiye’ye gönderilmesindeki gecikmelerdir. Türk Eximbank Nahç

Cumhuriyeti’ne de 20 milyon dolar kredi sa

milyon dolarl

azerbaycan-mart2001.pdf)

Türk Eximbank, K

hracat Kredi Sigortası programları çerçevesinde de desteklenmektedir. Türkın verdiği bilgiye göre Kırgızistan’ın tüm Türk Cumhuriyetleri’neılan krediler içinde almış olduğu pay %7’dir. Bu oran Özbekistan için %33,ılmıştır. Haziran 1995’teılan birinci borç ertelemesi anlaşmasından sonra Eylül 1996’da ve Aralıkşmaları yapılmıştır. En son olarak 2001 yılında birşması yapılmıştır. Ancak, Kırgızistan’ın Paris Kulübü’neış borçlarının yeniden şekillendirilmesi sebebiyle bu borç ertelemeşması işlevini yitirmiştir (http://www.deik.org.tr/bultenler/ılında Türk Eximbank tarafından Azerbaycan'a 250 milyon dolar krediş, bunun 100 milyon doları ‘Mal Anlaşması’ (başlangıç tarihiı ‘Proje Anlaşması’ (başlangıç tarihi 22.1.1994)ştir. 8 Ağustos 1996 tarihinde yapılan anlaşma ile faizlerinık ana para ödemesinin ise ertelenmesine kararştir. Eximbank kredisinin tam olarak kullanılmamasındaki temel nedenından proje belirlemede ve kabul edilen projelerinıvan Özerkğlamıştır. Halen bu kredinin 19.6ık bölümü kullanılmıştır (http://www.deik.org.tr/bultenler/ısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Programı ile ihracatçı

firmalar

teminat alt

Kazakistan’a yap

Özbekistan’a yap

tutar

geli

ın bir yıl içerisinde gerçekleştirecekleri bir yıla kadar vadeli işlemleriına almaktadır. Bu çerçevede Azerbaycan’a yapılan 1901400 dolar,ılan 1529892 dolar, Kırgızistan’a yapılan 6740 dolar,ılan 15000 dolar ve Türkmenistan’a yapılan 1128681 dolarında ihracat sigorta teminatı altına almıştır. Bankacılık işlemlerininştirilmesi amacıyla Merkez Bankası Türk Cumhuriyetleri Merkez Bankaları

ile muhabirlik ili

Cumhuriyetleri’ndeki Merkez Bankalar

şkisi tesis etmiştir. Ayrıca Türkiye’deki birikimlerin Türkı personeline aktarılması için Türk

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

68

İş

birliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA) desteği ile eğitim programları

düzenlenmi

Avrasya Borsalar Federasyonu kurulmu

de dahil olmak üzere 22 üyesi vard

ştir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası öncülüğünde 1995 yılındaştur. Federasyonun Türk Cumhuriyetleriır. Avrasya Borsalar Federasyonunun amacı

üye ülkelerin menkul k

ülkeleri uluslar aras

entegrasyonun sa

Azerbaycan’da Ziraat Bankas

– Turkish Commercial Bank kurulmu

%90’l

1992 y

International Bank kurulmu

kat

Demirbank’

K

Kyrgyz International Bank kurulmu

%50 hisse kat

Türkmenistan’da da 1993 y

– Turkish Commercial Bank kurulmu

%25’lik i

Türk Cumhuriyetleri’nde ortakl

türlü Uluslararas

ıymet borsaları arasında işbirliğini pekiştirmek, üyeı borsalarda temsil etmek ve bölgedeki uluslararası borsalarınğlamaktır (Kabasakal,2001:43-44).ının %46’lık katılımıyla 1995 yılında Azerbaijanştur. 1999 yılında da Universal Holding’inık katılımıyla Ege International Bank Bakü kurulmuştur. Kazakistan’daılında Emlak Bankası’nın %35’lik katılımıyla Türkiye – Kazakhstanştur. 1993 yılında da Ziraat Bankasının %94’lükılımıyla Kazakhstan – Ziraat International Bank kurulmuştur. 1998 yılında iseın %99.97’lik katılımıyla Demir – Kazakhstan Bank kurulmuştur.ırgızistan’da 1997 yılında Demirbank’ın %60 hisse ile katılımıyla Demir –ştur. Özbekistan’da ise Ziraat Bankasınınılımıyla 1993 yılında Uzbekistan – Turkish Bank kurulmuştur.ılında Ziraat Bankasının %50’lik katılımıyla Turkmenştur. 1993 yılında Halk Bankası’nınştiraki ile Uluslar arası Türkmen Halk Kalkınma Bankası kurulmuştur.ıklar yoluyla faaliyete geçen Türk Bankaları herı Bankacılık hizmetlerini sunmaktadır (Kabasakal,2001:42).

3.4. Di

ğer Sektörler

Yukar

maden-metalurji, tar

Maden-metalurji ve tar

sa

sektöründe ülkemizin baz

oldukça tatminkar bir düzeye ula

ıda açıkladığımız sektörler yanında, işbirliği yapılan diğer sektörler;ım, sanayi, ulaştırma ve enerji sektörleridir.ım sektörlerinde arzulanan ölçüde bir gelişmeninğlanamadığı görülmekte olup, bu sahada oldukça önemli bir potansiyel olduğuşünülmektedir. Ulaştırma sektörüne bakıldığında telekomünikasyonı yatırımlar gerçekleştirdiğini, hava ulaştırmacılığınınştığı, bununla birlikte, dış ticaretimizin sınırlı

kalmas

geli

de

sektörlerde bölgede yat

sektörü ikili ili

olarak ili

Ortakl

sahas

girdi

ının en önemli sebeplerinden birisi olan kara ve demiryolu taşımacılığınınştirilemediği görülmektedir. Sanayi sektörüne yönelik münasebetlerimizğerlendirildiğinde ülkemizin tekstil, konfeksiyon ve gıda sanayi gibi bazı altırımlara giriştiği, bununla birlikte genel olarak sanayişkilerinin cılız kaldığı görülmektedir. Enerji sektörüne yönelikşkilerimiz değerlendirildiğinde özellikle Türkiye Petrolleri Anonimığı’nın(TPAO) Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan da petrol ve gazı satın alma, ortak girişim gibi faaliyetlerle arama ve üretim sürecineğini, diğer yandan ülkemizin Hazar petrollerine Baku-Ceyhan Boru hattı

projesi ile ülkemiz üzerinden dünya pazarlar

çaba sarf etti

yo

bölgesel projelerden arzulanan düzeyde pay alamad

(DPT,2000:1).

ına ulaştırma hususunda önemliğini görmekteyiz. Bununla birlikte enerji sektörünün aşırı sermayeğun ve riskli olması ve yoğun uluslar arası rekabet sebebiyle ülkemizinığı görülmektedir

Türk Cumhuriyetleri

69

İle İlişkilerimize Ekonomik Açıdan Bir Yaklaşım

Sovyetlerin merkeze ba

Cumhuriyetleri’nde Sovyet döneminde küçük sanayinin geli

bilinmektedir. Buna kar

bölge modelleriyle sanayinin geli

de

Cumhuriyetleri’nin ba

aktarmaya ba

amac

Cumhuriyetleri’ne anlat

benimsenmi

Türk Cumhuriyetleri petrol ve do

ülkelerdir. Türkiye, Türkmenistan do

petrollerinin Türkiye üzerinden bat

milyar m³/y

Hatt

için son derece önem ta

do

bak

(Kabasakal,2001:48-49).

Ekim 1998 tarihinde Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan Kazakistan ve

Özbekistan Cumhurba

imzalanan Ankara Deklarasyonu, Hazar Denizi hidrokarbon kaynaklar

dünya pazarlar

“Ana Petrol Boru Hatt

Türkmen gaz

gerçekle

Cumhurba

Azerbaycan da petrol sahalar

ğımlı sanayi gelişme politikası nedeniyle, Türkşmediğişılık, Türkiye, küçük sanayi siteleri ve organize sanayişimi konusunda önemli mesafeler kat edilmiş,ğerli birikimlere sahip olmuştur. Türkiye bu birikimlerini, Türkğımsızlıklarını kazanmalarını takiben bu ülkelereşlamıştır. TİKA ve KOSGEB işbirliğinde KOBİ’lerin geliştirilmesiıyla Türk Cumhuriyetleri’ne yönelik eğitim programları düzenlenmiş,şavirlik hizmetleri verilmiş, küçük sanayi siteleri modeli Türkılmış ve model Türk Cumhuriyetleri’nceştir(Kabasakal,2002:1).ğalgaz ürünleri bakımından zenginğalgazının, Azerbaycan ve Kazakistanı pazarlarına taşınmasını arzu etmektedir. 30ıl taşıma kapasiteli Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Doğalgaz Boruı Projesi gerek Türkiye, gerekse Türkmenistan, Azerbaycan ve Kazakistanşımaktadır. Ayrıca Türk Cumhuriyetleri petrol veğalgaz üretim ve işleme tesisleri ve boru hatları yapım ve onarım işleriımından da müteahhitlik sektörümüz için önemli iş alanları oluşturmaktadırşkanları ile ABD Enerji Bakanı (gözlemci) tarafındanınınına ulaştırılması için Hazar-Akdeniz (Baku-Tiflis-Ceyhan) hattınını” olarak gerçekleştirmesini öngörmektedir. Aynı tarihteını dünya pazarlarına taşıyacak bir boru hattı projesininştirilmesini öngören bir Anlaşma, Türkiye ve Türkmenistanşkanlarınca imzalanmıştır (Karluk,1999:628).ının işletilmesi için Amerikan, Rus ve batılı

petrol

%6.75’e yükselmi

ula

de aktif bir

1993 y

Ç

Projesinde %5 ve Alov Projesinde %10 hisseye sahiptir. Halen, TPAO Apre

sahas

Petrol

ortakl

kurulan Kazak Türk Munay

(Kabasakal,2001:49).

şirketlerinden oluşan konsorsiyumda, TPAO’nun %1.75 olan hissesi,ştir. Bu arada Hazar petrollerinin, dünya pazarlarınaştırılmasını sağlayacak petrol boru hatları konusundaki çalışmalarda Türkiyeşekilde yer almaktadır (Karluk,1999:628). TPAO, Azerbaycan daılında kurulan Uluslar arası Petrol Şirketleri Konsorsiyumunda ( Apreşon;ıraklı ve Güneşli sahaları) %6.75, Şah Deniz Projesinde %9, Kurdaşişonında üretilen petrolden gelir temin etmeye başlamış bulunmaktadır. ÖzelŞirketimiz Petoil de Azerbaycan Milli Petrol Şirketi SOCAR ile %50ık bazında Azer Petoil Şirketini Kurmuştur. Kazakistan da 1993 yılındaŞirketinde TPAO %49 hisseye sahiptir

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

70

4. Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri Aras

Düzenlemeler

ındaki Ekonomik

Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri aras

i

anla

iyile

sa

ba

anla

vergilendirmenin önlenmesi anla

amaçlar

yat

mükerrer uygulamalar

ekonomik komisyonu toplant

ili

alanlar

görü

ında çeşitli alanlarda ilişkilerin veşbirliğinin esaslarını düzenleyen yaklaşık 300 adet anlaşma imzalanmıştır. Buşmalarla, bu ülkeleri ekonomilerinin güçlendirilmesi, sosyal yapılarınınştirilmesi, bağımsızlıklarının ve uluslararası toplumla bütünleşmelerininğlanması amaçlanmaktadır (Karluk,1999:627). Türk Cumhuriyetleri’ninğımsızlıklarını kazanmalarını müteakiben ticari ve ekonomik işbirliğişmaları, yatırımların karşılıklı teşviki ve korunması anlaşmaları, çifteşmaları imzalanmıştır. Bu anlaşmaların temelı ikili ticari ve ekonomik ilişkilerin genel kurallarını tespit etmek,ırımcıları desteklemek ve teşvik etmek ve vergilendirmede ortaya çıkabilecekı ortadan kaldırmaktır. Ayrıca bu ülkeler ile karmaıları düzenlenerek, ikili ticari ve ekonomikşkilerin tüm yönleriyle ele alınması, mevcut ilişkilerin geliştirilerek yeni işbirliğiının tesis edilmesi ekonomik ve ticari ilişkilerde ortaya çıkan sorunlarınşülmesi sağlanmıştır (Kabasakal,2001:53).

Tablo 6.

Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri Arasında İmzalanan Anlaşmalar

Ülke/Anla

Ekonomik

şma Ticaret ve

İş

birliği Anlaşması

Yat

Kar

ırımlarınşılıklı

Te

Çifte Vergilen.

Önlm. Anla

ş. ve Korun. Anlaş.şması

Azerbaycan 01.11.1992 09.02.1994 09.02.1994

Kazakistan 10.09.1997 01.05.1993 15.08.1995

K

Özbekistan 13.04.1998 28.04.1992 08.05.1996

Türkmenistan 03.12.1991 02.05.1992 17.08.1995

ırgızistan 24.10.1997 28.04.1992 02.07.1999

Kaynak

: Fatih Turan, Atakan Özdemir, “Türkiye-Türk Cumhuriyetleri Ticari ve Ekonomik

İ

/fatih.htm, 14.12.2002

lişkileri Hakkında Değerlendirme”, http://foreigntrade.gov.tr/ead/dtdergi/ocakozel2002

Türkiye,

amac

Te

Te

K

300 milyon insan

bir örgüt haline gelmi

gerçekle

haberle

(http://www.anap.org.tr./anap/dokuman/Avrupa-Birligi/eco.htm).

Seçilmi

içindeki ticaret kald

için bir ECO Özel Fonu kurulmu

desteklemek amac

i

İran, Pakistan arasında bölgesel ekonomik işbirliğini geliştirmekıyla 1964 yılında kurulmuş olan Kalkınma Bölgesel İşbirliği (RCD)şkilatı, şekil ve içerik değişiklikleri yapılarak, 1985’de Ekonomik İşbirliğişkilatı (ECO) adını almış ve 1992 yılında Afganistan, Azerbaycan, Kazakistan,ırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan’ın katılımlarıyla, üzerindeın yaşadığı 7 milyon kilometre karelik alanı kapsayan 10 üyeliştir. ECO, orta vadede üye ülkeler arasındaki işbirliğininştirilmesine yönelik öncelikli hedefler olarak seçtiği ticaret, ulaştırma,şme ve enerji sektörlerine ağırlık verilmesi stratejisini benimsemiştirş mallarda %10 indirim sağlayan Tercihli Tarife Düzenlemeleri bölgeırmada ilk adım olmuştur. Ayrıca uygulanabilir çalışmalarştur. Bölge içi ticareti ve ekonomik aktiviteyiıyla, ECO Transit Ticaret Anlaşması ve ECO’ya üye ülkeşadamları için Vize işlemlerinin Basitleştirilmesi Anlaşması Mart 1995 tarihinde

Türk Cumhuriyetleri

71

İle İlişkilerimize Ekonomik Açıdan Bir Yaklaşım

İ

(.http://www.dtm.gov.tr/DUNYA/ulus/62ekois.htm ).

Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri ile beraber oldu

te

geli

edildi

son kat

slamabad’daki üçüncü dönem toplantısında imzalanmıştırğu bölgesel ekonomikşkilatlardan olan ECO’nun ülkemiz için önemi aşikardır. Türkiye konumu,şmişlik düzeyi ve tüm Dünya ile siyasi ve ekonomik ilişkileriyle mütalaağinde, ECO’ya lider olması ve bu teşkilatı yönlendirme durumunda ise deılan yedi ülkede Batılı anlamda henüz hukuki mevzuatın çıkarılmamış

olmas

i

Tarihi, kültürel ve dini yak

ülkelerden olu

olma, ECO’nun bir i

olabilece

ekonomik gerilik, ekonomik ve politik istikrars

Müslüman Cumhuriyetleri’nin yeniden yap

ili

potansiyelden yararlan

Bu güçlüklerin üstesinden gelinerek örgütün etkin bir konuma ve i

kavu

yararl

ına ilaveten, İran’ın engellemeleri ile ECO’da önemli bir ekonomikşbirliği geliştirmek mümkün değildir (Çarıı,2001:297).ınlık, coğrafi açıdan birbirini tamamlayanşma, zengin hammadde kaynaklarına ve geniş bir pazara sahipşbirliği-entegrasyon girişimi olarak başarı şansının yüksekğine işaret etmektedir. Bu avantajlara karşılık sermaye yetersizliği veızlıklar, örgüte yeni katılan Türk-ılanma-geçiş sorunları ve bunlarla daşkili olmak üzere başka blok ya da ülkelere bağlılık/bağımlılık, söz konusuılmasını güçleştiren koşullar olarak dikkati çekmektedir.şlerliğeşturulması, her şeyden önce, üye ülkelerin böylesi bir işbirliği girişimininılığını kavramalarına ve bu yönde kararlı tutum izlemelerine bağlı

bulunmaktad

Türkiye’nin giri

1992 tarihinde

Deklarasyonu’nu Arnavutluk, Azerbaycan, Bulgaristan, Ermenistan, Gürcistan,

Moldova, Romanya, Rusya Federasyonu, Türkiye, Ukrayna ve Yunanistan

devlet veya hükümet ba

ır (Güran,Aktürk,1995:299).şim ve öncülüğünde yürütülen çalışmalar sonucu, 25 Haziranİstanbul da düzenlenen toplantıda, Karadeniz Ekonomik İşbirliğişkanları tarafından imzalanmasıyla Karadeniz Ekonomik

İş

bir model üzerine kurulmu

75karadeniz.htm). KE

ülkeler aras

olmas

aras

nedenidir (Güngör,2000:83).

Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ECO, KE

üye s

birliği (KEİ) kurulmuştur. KEİ, özel sektöre öncelik veren ve öncülük tanıyanştur (http://www.dtm.gov.tr/DUNYA/ulus/İ Bölgesi, serbest ticareti savunmasına rağmen, üyeındaki mevcut ekonomik ve siyasi problemlerin önemli boyutlardaı birliğin etkinliğini sarsmaktadır. Özellikle Türkiye ile Yunanistanındaki geleneksel çekişme birliğin geleceği konusundaki karamsarlığın esasİ gibi organizasyonlar içinde ortakıfatıyla yer almaktadır. Ancak KEİ içerisinde Yunanistan, ECO içerisinde

İ

ran gibi Türkiye’nin sürekli olarak çatışma içinde olduğu ülkelerin olması

istenilen sonuçlara ula

Cumhuriyetleri aras

görülmektedir (Çar

şılmasını engellemektedir. Bunun için Türkiye ile Türkında bir ekonomik entegrasyon oluşturulması kaçınılmazıı,2001:291). Türkiye’nin ilk aşamada Avrasya Ekonomik

İş

Türk Dünyas

birli

Cumhuriyetleri bak

Türk Cumhuriyetleri ile Türkiye aras

Türk Cumhuriyetleri bak

birliğini tesis etmek üzere çekirdek kurumları oluşturması gelecek kuşaklarını ekonomik entegrasyonunu görebilmelerini sağlayacaktır. Çekirdekğin KOBİ’ler çerçevesinde kurulması Türkiye bakımından yapılabilir, Türkımından zaruri görülmektedir.ında kurulacak kurumsal bir işbirliğiımından sadece ekonomik değil aynı zamanda stratejik

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

72

olarak da gereklidir. Aralar

Cumhuriyetleri ve ortak medeniyet alan

öncelikli) gelecekte bat

mahkum olacaklar

kendi aralar

alabilecekler ya da pazar olarak kalacaklard

ında ekonomik işbirliğini kurumsallaştırmayan Türkımızdaki dost ülkelerin (Balkan ülkeleriılı büyük oluşumların, Çin ve Japonya’nın pazarı olmayaını beklemek mümkündür. Şu halde Türk Cumhuriyetleri yaında kuracakları bölgesel oluşum ile küreselleşmenin içinde yerır (Kabasakal,2001:58).

5. Sonuç ve De

ğerlendirme

Türk Cumhuriyetleri ile ülkemiz aras

co

içine sokmu

yard

Cumhuriyetleri’nde yapt

bu ülkelere yönelik olarak gerçekle

ula

Türk i

ba

olmas

uluslararas

ında varolan ortak dil, din, kültür veğrafi yakınlık Türkiye’yi bir anlamda bu ülkelerle işbirliği yapma sorumluluğuştur ve bu sorumluluğu, Eximbank aracılığıyla, verdiği kredi veımlarla, sağladığı altyapı hizmetleriyle ve Türk işadamlarının Türkığı yatırımlarla yerine getirmeye çalışmaktadır. Ancak,ştirilen ekonomik ilişkiler istenilen seviyeyeşamamıştır. Bunun temelinde, Türkiye’den kaynaklı olarak, yatırım yapanşadamlarına devletin yapmış olduğu desteğin yetersiz kalması, bu ülkelerinğımsızlıklarını kazanmalarının ilk yıllarında ihraç ettiğimiz malların kalitesizının “Türk malı” imajını zedelemesi ve en önemlisi Türkiye’ninı ekonomi politikasının daha çok Avrupa Birliği’ne dönük olması

yatmaktad

merkezi planlamadan piyasa ekonomisine geçi

ya

ır. Türk Cumhuriyetleri açısından baktığımızda ise bu ülkelerdeşte ve özelleştirme çabalarındaşanan sıkıntılar, haberleşme, ulaştırma, bankacılık, sigortacılık vs. gibi alt yapı

yetersizlikleri, özel i

hukuku ile uygun bir idari yap

geli

Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri aras

şletmeciliğin geliştirilmesi için bir ticaret ve sözleşmeının tam olarak oluşturulamaması ilişkilerinşmesini engellemektedir.ında ekonomik işbirliğinin arttırılması

için sektörel bazda, kar

politika olu

te

yap

sa

Türk Cumhuriyetleri ile ili

ve özel sektörün i

şılaştırılmalı üstünlüklere dayanan bir bölgesel ortakşturulması, Türk işadamlarına bu bölgede yatırım yapmaları içinşvik uygulamalarında yeni bir sistem oluşturulması, bir sigorta istemi ileılacak yatırımların güvence altına alınması ve tek elden yönlendirilmesiğlanmalıdır.şkilerin istenilen seviyeye ulaşabilmesi için kamuşbirliği yapması da gereklidir. Türkiye’nin petrol kaynakları

oldu

yap

şünüldüğünde Türk Cumhuriyetleri’nin ülkemiz açısından öneminin aşikarğu görülmektedir. Ayrıca ekonomik işbirliği faaliyetleri arttırılmalı ve buılırken aramızda en azından bir gümrük birliğinin oluşturulabileceği deşünülmelidir.

KAYNAKÇA

AKD

Kültürel

http://makdis.pamukkaleedu.tr/mak5htm, 09.12.2002.

“Azerbaycan Ekonomisi ve Türkiye ile

/bultenler/azerbaycan-mart2001.pdf, 05.03.2004.

İŞ Muhammet, “Orta Asya Türk Cumhuriyetleri İle Ekonomik, Sosyal,İlişkiler-Bölgeye Yabancı İlgisi ve Beklentiler”,İlişkileri”, http://www.deik.org.tr

Türk Cumhuriyetleri

73

İle İlişkilerimize Ekonomik Açıdan Bir Yaklaşım

B

Etkisi”,http://www.foreigntrade.gov.tr/ead/dtdergi/ocakozel/2002.

rusya.htm, 14.12.2002.

ÇARIKÇI Emin,

Cumhuriyetleri’nde Ekonomik Geli

Ekonomik Destekleri

Ankara, 2001.

“Ekonomik

62ekois.htm, 31.12.2002.

“Ekonomik

/AvrupaBirligi/eco.htm, 31.12.2002.

GÜNGÖR Bayram, “Türkiye

Entegrasyonun Olabilirlik Etüdü”,

Dergisi

GÜRAN Nevzat, AKTÜRK

Eylül Üniversitesi

2.B,

KABASAKAL Öner, “Türk Cumhuriyetleri’nin Ekonomik Kalk

T

ocalözel2002/kazak.htm, 11.12.2002.

KABASAKAL Öner, “Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri

Ticari

“Karadeniz Ekonomik

ulus/75karadeniz.htm, 31.12.2002

KARLUK R

“Kazakistan Ekonomisi ve Türkiye ile

http://www.deik.org.tr/bultenler/2003521155436kazakistan-mayis2003.pdf,

05.03.2004.

“K

http://www.deik.org.tr/bultenler/200415105022kirgizistan-ekim2003.pdf,

05.03.2004.

“Özbekistan Ekonomisi ve Türkiye ile

http://www.deik.org.tr/bultenler/20031215103333ozbekistan-aralik2003.pdf,

05.03.2004.

Sekizinci Be

Bölge Ülkeleri

http://ekutup.dptgovtr/turk/cumh/oik.528.pdf, 25.12.2002.

SEY

İLGİN Gazi, “Rusya Krizinin Orta Asya Türk Cumhuriyetleri’neEkonomik Gelişmeler ve AB İlişkileri, Türkşmeler ve Türkiye’nin, Makale No:28, Tutibay Yayınları, 1.B.,İşbirliği Örgütü”, http://www.dtm.gov.tr/DUNYA/ulus/İşbirliği Teşkilatı (ECO), http://www.anap.org.tr./anap/dokumanİle Yeni Türk Cumhuriyetleri ArasındakiAkademik Araştırmalar, 2000, Sayı:6.İsmail, Uluslararası İktisadi Kuruluşlar, DokuzİİBF Maliye Bölümü Masaüstü Yayıncılık Birimi,İzmir, 1995.ınmalarındaİKA’nın Rolü”, http://www.foreigntrade.govtr/ead/dtdergi/İle Ekonomik veİlişkileri, Avrasya Etüdleri 20, Özel Sayı, Yaz-2001.İşbirliği”, http://www.dtm.gov.tr/DUNYA/ıdvan, Türkiye Ekonomisi, Beta Yayınları, İstanbul, 1999.İlişkileri”,ırgızistan Ekonomisi ve Türkiye ile İlişkileri”,İlişkileri”,ş Yıllık Kalkınma Planı, Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri veİlişkileri Özel İhtisas Kurulu Raporu,İDOĞLU Halil, “Türk Cumhuriyetleri İle Olan İlişkilerde Gelişmeler”,

Erciyes Üniversitesi

Dergisi

SEY

1999.

İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, 1999, Sayı:15.İDOĞLU Halil, Uluslararası İktisat, Güzem Yayınları, 13,B., İstanbul,

Mehmet ALAGÖZ - Sinem YAPAR - Ramazan UÇTU

74

TURAN Fatih, ÖZDEM

Ekonomik

http://foreigntrade.gov.tr/ead/dtdergi/ocakozel2002/fatih.htm,

14.12.2002.

“Türkmenistan Ekonomisi ve Türkiye ile

bultenler/200261892647turkmenistan-ulkebulteni-ekim2000.pdf,

05.03.2004.

İR Atakan, “Türkiye-Türk Cumhuriyetleri Ticari veİlişkileri Hakkında Değerlendirme”,İlişkileri”, http://www.deik.org.tr/
Dış Ekonomi - Ticaret
 
cupidkreasyon.com

gelinlik abiye nışanlık ihracatı
(0 Gelen 748 Giden)

Ihlamur Şifalı Bitkiler ve Baharat

Şifalı Bitkiler,Baharat,Doğal Afrodizyaklar,Bitkisel Kozmetikler
(0 Gelen 490 Giden)

Papatya Bitki Evi Şifalı Bitkiler ve Baharat

Şifalı Bitkiler,Baharat,Doğal Afrodizyaklar,Bitkisel Kozmetikler
(0 Gelen 228 Giden)

Senin linkin burada olsun mu?
O zaman buraya kaydını yaptır:
=> Kayda git
Reklam
 
 
Bugün 15 ziyaretçikişi burdaydı!
=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=